Edukira joan

Publizitatea

Hemeroteka

UDAKO SERIEA Euskararen bilakaera soziolinguistikoa (I). Araba.

Aldaketaren ispilu argiena

Kaleratu berri dituzte inkesta soziolinguistikoaren eta kaleko erabileraren emaitzak. Horiek oinarritzat harturik, bilakaera soziolinguistikoa aztertuko du BERRIAk aste honetan. Lehena, Arabari buruzkoa.

2017-07-18 / Garikoitz Goikoetxea

Ezagutzak aurrerapen nabarmena egin du, baina egiturazko trabak daude erabileran pauso erabakigarriak emateko. Euskal Herria oro har hartuta, bilakaera hori izaten ari da euskara. Araba da ispilu argiena. Ezagutza asko areagotu da, ia hirukoizteraino, eta erabileran ere ari dira pausoak ematen. Oztopoak daude, ordea, urrats handiagoak egiteko: batetik, oraindik ere gehiengoa dira erdal elebakarrak (hirutik bi), eta horrek eragina du euskara erabiltzeko aukeretan; bestetik, Arabako euskaldun gehienak, ia lautik hiru, aiseago aritzen dira erdaraz. 25 urteko bideak, beraz, ekarri du pausoa ezagutzan, baina bistan daude ezinak.



Orain bi aste aurkeztu zuten inkesta soziolinguistikoa —seigarrena—, eta joan den astean kaleko erabileraren neurketa —zazpigarrena—. Bost urtean behin egiten dituzte bi azterketak, eta, beraz, jadanik badute alderaketak egiteko moduko informazioa. Inkesta soziolinguistikoak 1991-2016 arteko bidea osatu du, eta kaleko neurketak, 1989-2016 bitartekoa.



Emaitza horiek oinarri hartuta, BERRIAk erreportaje sorta bat kaleratuko du aste honetan, euskararen bilakaera soziolinguistikoa aztertzeko. Sorta hasteko, Arabako bilakaeraren nondik norakoa.

EZAGUTZA ETA GAITASUNA


Gazteetan, zazpi bider gora








Aurrerakada nabarmena ageri da Arabako ezagutza datuetan. Duela 25 urte, erdaldun elebakarrak ziren zazpi arabarretik sei; euskaraz egiteko gai, berriz, herritarren %7. Euskaldunen kopuruak urtez urte egin du gora harrezkero, eta, gaur egun, 16 urtetik gorako arabarren artean, bostetik bat gai da euskaraz aritzeko. Ia hirukoiztu egin da, beraz, elebidunen portzentajea. Euskaraz hitz egin ez baina ulertzen dutenen ehunekoa bikoiztu baino gehiago egin da: %18 dira elebidun hartzaileak. Kopurutan, hara: 1991n, 16 urtez gorako 15.540 euskaldun zeuden Araban; orain, 52.420. Hirukoiztu baino gehiago egin da kopurua.



Gorakada hori gazteen eskutik dator, nabarmen. Ikusi besterik ez dago 34 urtetik beherakoen artean nola handitu den elebidunen portzentajea: zazpi bider gehiago dira. Orain 25 urte, 16-24 urtekoetan hamarretik batek ere ez zekien euskaraz, eta, orain, hamarretik seik dakite; 25-34 urterekin, hogeitik bat ere ez zen euskalduna, eta, orain, hirutik bat pasatxo. Goraldia nabari da gainerako adin taldeetan ere —65 urtetik gora izan ezik—, baina ez da hain handia. Desoreka bat dago: 16-24 urterekin, %60k badakite euskaraz, eta, hortik gorako adinetan, talde batetik bestera gutxi gorabehera erdira jaisten da elebidunen portzentajea. Kopurutan: Arabako biztanleen %22 dira 16-34 urte bitartekoak, baina elebidunen %52.



Elebidunen gorakada horretan zuzeneko zerikusia izan du irakaskuntzak. Euskaraz eskolatuta daude gehienak; oinarrizko hezkuntzan D ereduan ari dira ikasleen %58 —2001-2002ko ikasturtean %30 ziren—. Hiztun berriak dira Arabako euskaldun gehienak, euskara etxetik kanpora eskuratu dutenak: euskaldunak %19 dira herrialdean, baina lehen hizkuntza euskara dutenak, %7.



Euskaldun gehienek bigarren hizkuntza dute euskara, eta aiseago moldatzen dira erdaraz: %71k adierazi dute hori. Elebidunen %7 eskas aritzen dira euskaraz errazago —25 urtean puntu bat igo da portzentaje hori, etxeko transmisioan egiten ari diren urratsen lekuko—. Euskaldunen laurdenek, berriz, erraztasun antzekoa dute euskaraz zein erdaraz aritzeko. Gazteen artean are gehiago dira erdal elebidunak, erdaraz hobeto egiten dutenak: beste adin taldeetan baino gehiagok dakite, gehienek eskolaren bidez ikasita, eta erabiltzeko aukera mugatua dute.



Ez da ahaztekoa, izan ere, nahiz eta aurrerapen handiak egin Arabako biztanle gehienek ez dakitela euskaraz: ia hirutik bi erdaldun elebakarrak dira oraindik. 34 urtetik aurrera, euskaraz dakitenak ez dira bostetik batera ere heltzen. Dentsitateari begira, pausoak badira Araban: duela hiru hamarkada, herri gehienak lehen gune soziolinguistikoan zeuden —euskaldunen indizea %20tik beherakoa zen Aramaio eta Legutio ez beste herri guztietan—; orain, bigarren gunean daude gehienak —euskaldunen indizea %20-50 bitartean—. Eskualdeka, Añana ez beste guztietan da euskaldunen portzentajea %20tik gorakoa, 2011ko mapak dioenez. Arabako eskualde guztietan handitu da euskaldunen ehunekoa: Gorbeialdean %40 baino gehiago dira euskaldunak —umeak sartuta—; Lautadan, eremu jendetsuenean, bostetik bat.

ERABILERA


Erraztasuna eta aukerak








Euskaldun gehienak hobeto jarduten dira erdaraz, beraz. Gainera, erdaldunak gehiengoa direnez —eta are gehiago helduen artean—, mugatua da euskaz egiteko aukera. Bi faktore horiek erabakigarriak dira erabilerarako. Egoera hori izanik, erabilera zerbait igo da Araban: %6 ere ez dira aritzen euskaraz gaztelaniaz adina edo gehiago. Inkesta soziolinguistikoko zenbakia da, datu aitortua: zenbatek dioten euskaraz egiten dutela. Aurrerabidea izan da, inkestaren arabera: 1991n, %0,5 zen erabilera trinkoa. Ezagutzan bezala, erabileran ere alde handiak daude adinaren arabera: gazteena da handiena (%15), eta, apalena, 65 urtez gorakoena (%1). Erabileraren igoera etxeko erabileraren datuetan ere agertu zen: ia %3 aritzen dira euskaraz, 1991n halako bi —beste %4, euskaraz eta erdaraz—



Kaleko neurketak ere erakusten du erabilera igo dela 25 urtean —azterketa hori ez da inkesta bidez egiten: neurtzaileak kalean ibiltzen dira—: 1989ko neurketan elkarrizketen %3,9 sumatu zituzten euskaraz; orain, %4,6. Oraingo neurketaren parekoa egin zuten 2006an ere (%4,7), eta txikiagoa izan zen duela bost urte (%4).



Kaleko erabileraren neurketa adinaren arabera aztertzen bada, berresten du joera bat: zenbat eta gazteago, handiagoa da euskararen erabilera. Haurrek (2-14 urte) erabiltzen dute gehien euskara Araban: %7,5. Azken neurketan eman du jauzia, aurreko urteetan geldialdian egon baita. Gazteena da hurrena erabilera daturik onena (%5,2), baina txanponaren bi aldeak ditu: batetik, lehen neurketakoa baino bi puntu handiagoa da erabilera, baina beheraka ari da 2006az geroztik. Helduen erabilera puntu bat hazi da azken 27 urteetan, gorabehera batzuekin (%4,5). Adinekoenak, berriz, ezagutzak bezala, behera egin du, nahiz azken bi aldietan igo (%1,3).

JARRERAK


Erdiak baino gehiago alde








Euskararen aldekotasuna areagotzen ari da Araban. Azken urteetan indartu da joera hori, gainera. 1991tik 2011ra, izan ere, hiru puntu eskaseko gorakada izan zuen —%45etik %48ra—, eta, 2011tik 2016ra, bost puntu pasatxokoa (%53). Lehen aldiz, beraz, arabarren erdiek baino gehiagok babestu dute euskararen erabilera sustatzea. Aurkakotasuna inoiz baino txikiagoa da (%14), eta herenek ez dute iritzi garbirik eman.



Gipuzkoarekin eta Bizkaiarekin alderatzen bada, Araban txikiagoa da euskararen erabilera bultzatzearen aldeko jarrera. Badago aintzat hartu beharreko faktore bat: euskararen ezagutzaren arabera desberdina da sustatzearekiko jarrera. Euskaraz badakitenek jarrera aldekoagoa dute. Bat dator hori Arabako errealitatearekin ere: euskararen ezagutza hazi da, eta aldekotasuna ere bai. Adinari begiratuta, joera bera: aldekotasuna handiagoa da gazteetan.

Publizitatea