Edukira joan

Publizitatea

Elkarrizketak

Agustina Pontesta. Lezoko bake epailea

«Justizia euskalduntzeko egin dudan lanak eta borrokak asko bete nau»

Euskara izan da Pontestaren bizitzaren ardatza. Frankismo garaian hasi zen Lezoko Ikastolan eskolak ematen, eta, gerora, euskaragatik sartu zen bake epaile. Erretiroa hartzera doa, baina euskararen inguruan lan egiten jarraitzeko asmoa dauka.
Konpromisoa eta koherentzia. Horiexek dira Agustina Pontesta epaileak eta euskaltzaleak (Lezo, Gipuzkoa, 1945), euskararen inguruan hitz egiten duenean gehien erabiltzen dituen hitzak. Familiatik jaso zuen euskararekiko maitasuna, eta haien bidea jarraitu du. Euskalgintzan, Txillardegi izan du erreferente. Bake epailearen lanak herritarrekin aurrez aurreko harremana izateko aukera eman dio, eta asko dira haren eskutik abizena euskaratu dutenak. «Lan orduetatik kanpo ere joan izan naiz agiri horiek egitera».

Ekainean erretiroa hartuko duzu. Gogoz al zaude bake epaile lanak uzteko?

Duela bi urte galdetu izan balidate, ezetz esango nuen. Baina orain, bai. Duela gutxi arte gure lana erregistro lanak egitea zen: ezkontzena, jaiotzena... Baina Donostiako epaitegian gainezka daude; gero eta auzi gehiago iristen dira bake epaileongana. Guregana, batez ere, hutsegite auziak iristen dira: bizilagunen liskarrak, baserritarren arteko lur auziak... Batzuetan zaila egiten zait jarduna, bi aldeak ezagutzen baititut.

Erretiroa hartzean atseden hartzeko asmoa duzu?

Ez, ez dut etxean geratzeko asmorik. Euskarari lotuta jarraitu nahi dut, eta ekintzailetzan. Baditut hainbat proiektu, baina oraingoz nahiago isilean gorde.

Askok ez dute ezagutzen zein den bake epaileen lana. Zuen ogibidea behar bezala baloratua dagoela uste duzu?

Herritarrek bai, jende asko etortzen baita egunerokoan kontsultak egitera. Baina egia da orain arte ez dela hain baloratua egon. Baina oso lan aberasgarria da, jendearekin, herritarrekin, tratu zuzena duzulako.

Zergatik sartu zinen bake epaile?

Euskararengatik. Gogoan dut Tolosa inguruan egin zen hitzaldi batean egon nintzela. Han zegoen, besteak beste, Martin Ugalde. Hitzaldia justizia euskalduntzeari buruz zen, eta jendea behar zela horretarako. Konturatu nintzen hemengo bake epaitegian oro har gaztelaniaz egiten zela. Hala, bertan sartu nintzen, udalbatzak aukeratuta. 2001. urtean izan zen hori. Hasierako garai haiek oso politak izan ziren. Aurrez aurre edo telefonoz euskaraz hitz egiten nienean, jendea harritu egiten zen, ordura arte bake epaitegian gaztelaniaz egiten baitzen.

Justiziaren euskalduntzean urratsak egin dira. Oraindik bide asko falta da egiteko?

Asko aurreratu da, baina asko dago egiteko. Adibidez, nik ezkontzetako agiriak euskaraz egiten nituen, eta hala bidaltzen nituen Donostiara. Baina fiskal bat une oro deika ari zitzaidan, agiriak gaztelaniaz bidali behar nituela esanez. Hasieran ez nion telefonorik hartzen, baina azkenerako nazkatu, eta esan nion ez bazituen agiriak gaztelaniaz bere arazoa zela, berak jakingo zuela nola konpondu. Borroka eta lan handia egin dut, baina asko bete nau. Ataungo bake epaile zena ere hala ibili zen, eta hainbat txosten itzuli zizkioten apurtuak eta zapalduak. Arazoa, batez ere, goi karguetan dago: epaileak, fiskalak... Hortik, behera, langileek badakite euskaraz, eta ez dut aparteko arazorik eduki. Baina epaile eta fiskalen euskalduntzea beharrezkoa da. Izan ere, zer espero dezakezu zure hizkuntzan defendatzeko aukera ematen ez dizun epaile batekin? Inposizio bat da egoera.

Herriko jende askori lagundu diozu abizena euskalduntzen. Eskaria gero eta handiagoa da?

Euskararekin dudan konpromiso horren barruan, abizena euskaratuta ez zutenei galdetzen nien zergatik ez zuten euskalduntzen. Askotan, lanorduetatik kanpo etortzen nintzen beharrezko agiriak bete eta bidaltzera. Baina oso pozik. Izan ere, jende gehienak ondo hartzen zuen proposamena. Lan hori guk egin behar dugu. Inork ez du egingo guregatik.

Nondik datorkizu euskararekiko eta euskal kulturarekiko konpromiso hori?

Nire familia oso abertzalea eta euskaltzalea izan da beti. Etxean ez genuen sekula hitz bat ere gaztelaniaz egin. Oso gogoan dut aitak txikitatik esaten zigula: «Ama Euskadi lotuta dago, eta askatu egin behar dugu». Guk harrituta entzuten genion, pentsatuz Euskadi hori Jaizkibelen lotuta zegoen emakume bat zela. Ama, berriz, gerra aurretik Emakume Abertzaleen Batzako kide zen. Lezon indar handia zuen, eta hainbat kultur jarduera antolatzen zituzten: dantzak, antzerkiak... Gerra ondoren ere jarraitu zuen. Hala, 1966 inguruan, etxera etorri ziren, euskara irakasteko jende gaztea prestatzen ari zirela esanez. Gurasoek baiezkoa eman zuten, eta ni horretarako ikasten hasi nintzen. 1969an izan zen.

Nolakoak ziren eskola haiek?

Gure artean irakasten eta trebatzen ginen.

Nolakoa izan zen ikastola sortzeko prozesua?

Oso aberatsa. Herri guztia inplikatu zen proiektuan. Izan ere, herrian bazegoen haurrek euskaraz ikasteko beharra. Eman nituen lehen eskolak oso politak izan ziren. Oso metodologia berezia erabiltzen genuen, gainera, haur bakoitzari bere erritmoan irakasten laguntzen baikenion. Asko irteten ginen naturara, hango gauzak ezagutzera. Nik izugarri disfrutatzen nuen, batez ere haurrei irakurtzen irakasten.

Nolako euskara maila zuten orduko haurrek?

Ona. 1970. urtean eskualdera jende asko etorri zen lanera kanpotik, industria asko zeudelako. Horietako batzuek ez zekiten euskaraz. Gogoan dut ume horietako batek ikasturte osoan ez zuela hitzik egin. Amarekin hitz egin nuen, etxean egiten zuen jakiteko. Baietz esan zidan, oso gustura etortzen zela eskolara. Hurrengo ikasturtean euskaraz hitz egiten hasi, eta beste haurrek bezala egiten zuen. Harrigarria izan zen.

Itxiera mehatxurik jasan zenuten?

Ahaleginak egon ziren. Don Inazio Esnal apaizaren tituluarekin ematen genituen klaseak, guk ez baikenuen oraindik titulua. Parez pare eskola publikoa zegoen, nazionala. Hango arduraduna Federico Huertas zen, PSE-EEko Manolo Huertasen aita. Mehatxuak ikusita, Elizak bere gain hartu zuen ikastolaren ardura. Hala, babes handiagoa genuen. Baina hezkuntza ikuskaritzakoak maiz etortzen ziren. Horren susmoa genuenean, edo bazetozela konturatzean, haurrak frontoira bidaltzen genituen, eta gu ondoko tabernara joaten ginen. Gogoan dut egun batean, oraindik bertan zirela, ikastolara itzuli ginenean. Ikuskatzaile batek, oso haserre esan zigun: «Faborez, nola da posible Amabirjina lurrean erorita egotea?». Gutako batek esan zion orduantxe erori zela paretatik. Ez zen egia. Ama Birjina ez zen eskolakoa. Ume batek ekarritakoa zen, jostailu moduan.

Ikasleek ba al zuten harremanik eskola publikokoekin?

Eskolan ez, hortik kanpo ez nuke jakingo. Baina haurrek beraiek eragindako hainbat egoera bitxi bizi izan nituen. Gogoan dut egun batean Federico [Huertas] oso haserre etorri zela. Antza, gure ikasleetako batek euren Espainiako bandera moztu zuen. Haren aurrean, ikasleei galdetu nien nor izan zen. Beraiek ez zirela esan zidaten. Batez ere, ikasleetako bati galdetu nion, oso bihurria baitzen. Hark ukatu egin zuen. Azkenean, Federico joan zenean onartu zidan bera izan zela.

Frankismoaren ostean egoera errazagoa izango zen, ezta?

Ez pentsa. Frankismoko urteetan lehentasuna euskarazko irakaskuntza bermatzea zen. Baina ikastolen munduan gauza asko zeuden oraindik zehazteko: erlijioa eman edo ez, irakasleen soldatak... Garai gogorrak izan ziren. Izan ere, kontu horiei irtenbidea eman behar zitzaien, eta ikastoletako zuzendaritzetan alderdi politiko guztietako ordezkariak zeuden, nor bere ikuspegiarekin. Orduan ikusi zen ikastola bakoitzak ezin zuela bere eraikina eduki, egoera ekonomikoak ez zuela bide ematen. Hasieran, Errenteriakoarekin batu behar zuen Lezokoak. Baina Errenterian ume asko zeudenez, azkenean Pasaiakoarekin batu, eta Pasaia-Lezo Lizeoa sortu genuen. 1982. urtean utzi nion nik eskolak emateari.

Nola ikusten duzu egun ikastolen mugimendua?

Sendo. Ziurrenik, guk izan ez genituen eztabaidak izango dituzte. Azkenaldian, asko entzuten dudan eztabaidetako bat da euskararen kalitatearena. Oraindik asko dago egiteko, batez ere erabilerari dagokionez.

Erabilerarekin kezkatuta zaude, beraz.

Hausnartu egin behar dugu. Hizkuntz politikak behar dira, baina batez ere, kontzientziazioan eragin behar da, neurri batean, galdu egin baita. Gure garaian dena zegoen egiteko. Gauzak lortu direnean, kontzientziazioa eta ahalegina zertxobait jaitsi egin da, jendea lasaitu egin da. Azken batean, egungo nerabeek ez dituzte izan guk izan genituen zailtasunak: euskaraz ikas dezakete, euskarazko telebista eta egunkari batekin jaio dira... Nire itxaropena da 18-20 urte betetzean, kontzientzia hori hartzea, eta egoera pixka bat iraultzea. Baina kezka hor dago. Hizkuntz politikek UEMAk planteatutako bidetik joan behar dute, arnasguneak sortuz.

Euskalgintzan zein izan da zure erreferente?

Txillardegi. Asko ezagutu nuen, familiakoa bezala zen niretzat. Sekulako gizona zen. Iparraldean ezagutu nuen, 1971. urtea izango zen. Hasieratik konturatu nintzen oso gizon argia izan zela. Hasieratik identifikatu nintzen harekin. Harekin hitz egindako aldi bakoitza zen irakasgai bat. Koldo Mitxelena erreferente izango zen linguistika alorrean, baina, oro har hartuta, euskararen erreferente handiena Txillardegi izan dela uste dut. Oso umila zen, herrikoia. Mitxelenak bazuen kutsu intelektualago bat.

Hedabideetan ere asko idatzi izan duzu. Nola ikusten dituzu euskarazko hedabideak?

Garaiak ez dira errazak, eta euskara diru laguntzei lotuta bizi dela erakusten dute. Argi dago beharrezkoak direla, baina ezin dugu horiei hain lotuta bizi. Hori hala ez izateko bide egoki bat topatu behar da. Bestalde, harrigarria da euskaldun peto-petoak batez ere erdarazko hedabideak kontsumitzen ikustea. Lorea Agirrek Korrikan esandako hitzak datozkit burura. Jendeak jabetu behar du euskararen auzia politikoa dela.

Publizitatea